نطنز شهر حیرت انگیزیست. شهری در حاشیه کویر که در دره ای بین دو رشته کوه قرار گرفته و آبادی های آن از سمت شرق میان کوه ها ادامه می یابند. بسیار سرسبز است و وقتی در بعد از ظهر یک روز بهاری در کوچه های قدیمی اش قدم بزنی بی شک عاشق و دلداده اش خواهی شد.

از میان همین کوچه ها و در حاشیه ی باغ ها و بافت قدیمی شهر، همان جا که صدای ماشین ها نمی آید و بوی نان تازه همه جا را پر کرده است به مسجد جامع و خانقاه شیخ عبدالصمد می رسیم. مسجد در قرن ششم هجری ساخته شده است و الگوی پلانش چهار ایوانی است. نمای نامتقارن و زیبایی رو به میدان گونه ی کوچک روبرویش دارد. تماما به رنگ خاک است و روی تک مناره ی منحصر بفرد، نمای اصلی، ، سردر ورودی خانقاه و گنبد رُک اش، کاشی های آبی رنگ دارد. آنگاه در قسمت درآیگاه مسجد، حاشیه ای گُلی رنگ، چنان ساختار شکنانه و بدیع طراحی شده است که آدم را به تحسین وا می دارد. روبروی بنا نیز، درخت چناری بسیار کهن با ده-دوازده تنه ی پاجوش ستبر، سر به آسمان گذاشته است و ترکیب رنگی موجود را کامل می کند.

 داخل مسجد خبری از کاشی نیست. روحی ساده، معنوی و اثیری دارد. مجموعه، در ترکیب با فضای اطراف، بهشت کوچک اعجاب آوری را به وجود آورده است. همه ی عناصر بجا، به اندازه و نغز طراحی شده اند.

تحت تاثیر قرار گرفته ام. اما این همه ی داستان نیست و صد متر آن طرف تر چیزی است که قرار است ما را بیشتر غافل گیر کند. بدنبال استاد، دکتر معماریان، از کوچه ای در کنار مسجد به سمت شمال حرکت می کنیم، بعد از عبور از دری چوبی که برای عموم باز نمی شود، و از میان آوارها و خانه های ویرانه، در میان یک باغ به بقایای یک "چهارطاقی" می رسیم که آرام و بی سر و صدا در میان درخت های توت و انجیر، انگار سال هاست به خواب فرو رفته است.

چهارطاقی ها الگوی کلی نوعی از آتشکده های دوره ی ساسانی هستند. تعدادی از آن ها در گوشه و کنار ایران باقی مانده اند، مشهورترین، و شاید سالم ترین آنها آتشکده ی نیاسر است.

چهارطاقی، همان طور که از اسمش پیداست از چهار طاق با الگوی پلان مربع شکل درست می شده که از اطراف باز بوده است و یک گنبد روی آسمانه ی (سقف) آن را می پوشانده. چهارطاقی ها اندازه ی خیلی متفاوتی دارند اما کاربرد آن ها یکسان بوده است؛ در زیر گنبد و وسط چهارطاقی سه پایه ی آتش برای تقدیس گذاشته می شده و موبدان در اطراف آن مراسم را انجام می داده اند. مردم عادی به چهارطاقی وارد نمی شده اند بلکه در اطراف آن  ایستاده و مراسم را تماشا می کرده اند. آتش را تنها در زمان مراسم تقدیس به چهارطاقی می آورده اند. (برداشت از "معماری ایرانی، غلامحسین معماریان")

چهارطاقی سنگی نطنز بدون آسمانه اش هفت-هشت متر ارتفاع دارد و این ظاهری خشن و مغرور به آن داده است. هزار و پانصد سال است که این بنا اینجا ایستاده؛ چه روزهای با شکوهی داشته، چندین قرن کانون توجه بوده است و آنگاه ورود اسلام. و اهالی نطنز که کم کم آن را فراموش کرده اند و زمانی بی توجه به آن، و در صد متری اش مسجدی بنا کرده اند. (برخلاف بسیاری از مساجد که با تغییر چهارطاقی ها یا بر شالوده ی آن ها ساخته شده اند) و چنین است که باید صفات غریبانه و مرموز را هم به "خشن و مغرور" اضافه کرد.

رابطه ی میان مسجد و چهارطاقی، احساس خویشاوندیِ دور و دراز اما متفاوتی که نسبت به هردویشان دارم و حرف هایی که هر یک در پس ظاهر ساکن و ساکتشان برای گفتن دارند و با نجواهایی آرام در گوش من، که ایرانی ام، و مسلمان شده ام و بعد از هزاران سال، حالا، توی شهر به اصطلاح مدرن، که با در و دیوارش بیگانه ام و نسبت به آن احساس انزجار دارم، محبوسم، با من، سخن می گویند...و باز تاریخ، معماری، ایران، اسلام و ابهاماتی بیشمار در مورد رابطه ی میان این ها. ابهاماتی که تا مرتفع نشوند، آینده، ادامه ی همین نکبت بلاتکلیفی خواهد بود که الان گریبانمان را گرفته است.

آتشکده، خانقاه و مسجد جامع نطنز، انگار که حرف های زیادی برای گفتن دارند. این ها، مثل خیلی بناهایی که نه می شناسیمشان و نه سعی می کنیم برای آیندگانِ شاید، دانا ترمان، حفظشان کنیم، قسمت هایی از فرهنگ ما هستند. فرهنگ مان را آن جا جا گذاشته ایم و با سرعت، از کنارش رد شده ایم.

توی راه و در ادامه ی "سفر برای یافتن پاسخ یک سوال"، به این چیزها فکر می کردم...

-- زمین اینجا جز اشک بارانی به خود ندیده است. آرام است و آرامش را بر هم می زند. اینجا انتهای دنیا  و ابتدای ابدیت است. اینجا در ورود به آسمان است....

باید زمانی از اصفهان راه بیفتی، که هنگام غروب از میان گندم زارهای سرسبز و گسترده ی حاشیه ی زاینده رود در حال عبور باشی. حدود صد کیلومتر که به سمت شرق بروی هوا کاملن تاریک شده است و از جاده ای فرعی وارد روستای ورزنه می شوی. روستا آرام و سوت و کور است. دانشجوها در هم می شکنندش و مدتی طول می کشد تا کویر سکوت عمیقش را بر تازه وارد های پر سر و صدا تحمیل کند.

وسط روستا یک مسجد خیلی قدیمی هست، از آن هایی که بر بقایای آتشکده بنا شده اند. الگوی پلانش شبستانی است. تک مناره ی ساده و زیبایی دارد که تا به حال نظیرش را ندیده ای. مسجد به رنگ خاک است، دارد فرو می ریزد و سردر ورودی اش را دارند مرمت می کنند.

نماز را در حیاط مرکزی کوچک مسجد می خوانی. هوا خیلی خنک است و آدم دلش می خواهد دقایقی را گوشه ی حیاط فرش شده اش بنشیند. حسی شبیه سحر های حرم امام رضا به آدم دست می دهد. مردم روستا به زبانی نزدیک به پهلوی صحبت می کنند. قبلن نماز مغرب و عشا را خوانده اند و مسجد را ترک کرده اند.

از ورزنه، تازه راه شروع می شود. از جاده ای خاکی  باید چند کیلومتری پیش بروی تا به جایی برسی که دیگر ماشین نمی تواند پیش برود. از اتوبوس پیاده می شوی و راهنما، که از اهالی روستاست، از راننده می خواهد که چراغ های ماشین را خاموش کند. همگی چند ده متری از اتوبوس دور می شوند. تاریکی مطلق است، آسمان صاف بیداد می کند. همه بدنبال راهنما حرکت می کنند و در تاریکی پیش می روند. هیچ کس را، اگر صحبت نکند نمی توان شناخت. همه مشتی سایه شده اند. صورت ها معلوم نیست. استاد نزدیک می شود و می پرسد، رفعتی تویی؟

چند کلمه ای با هم صحبت می کنید.

کم کم شیب زمین بیشتر می شود. راهنما ناگهان می ایستد و می گوید کفش ها را در آورید و یک گوشه کنار هم بگذارید. منطقه را کاملن می شناسد و مطمئن است می تواند بعدن جای کفش ها را پیدا کند. از این به بعد را نمی توان با کفش راه رفت. زمین اینجا پاک تر این حرف هاست. حتا کفش ها را در دست هم نمی توان گرفت. به دست ها برای کار دیگری نیاز خواهد بود. پای برهنه را روی زمین می گذاری، سخت است. اما چند قدمی که جلو می روی کاملن تغییر می کند...هیچ چیز نمی توان دید اما می شود حدس زد که داری از رمل ماسه ای بزرگی بالا می روی. اصلش چیزی هم نیست که بخواهی ببینی، نه سنگی، نه خاری و نه حتا ریگ کوچکی. فقط ماسه. و آنچنان نرم که دانه هایش را نمی توان بین انگشتان احساس کرد. ماسه ها سرد هستند، اما لایه های زیرشان گرم تر است.

بالا می روی، بیشتر و بیشتر. کم کم بالا رفتن دشوار می شود، همه به نفس نفس افتاده اند. درست وقتی که به نهایت خستگی می رسی، احساس می کنی که اگر یک قدم دیگر برداری به  دره ای عمیق سقوط خواهی کرد. اینجا بالای رمل ماسه ایست. روبرو یت، اگر خیلی دقیق شوی دشت وسیعی از رمل های کوچک و بزرگ می بینی که انگار  تا بینهایت ادامه دارند. و بالای سرت...

استاد از یکی از بچه ها می خواهد که موسیقی ای پخش کند. خوش سلیقه است؛ آهنگ کم آوازی از شجریان. همه در سکوت غرق شده اند. الله اکبر! حتا دخترها هم ساکت شده اند. کاش می شد همیشه اینجا ماند. چه چیزی اینجاست که اینقدر دلنشین است؟ این آسمان چه دارد می گوید؟ چرا  بچه ها گریه می کنند؟...

فقط تو مانده ای و آسمان...

فقط آسمان مانده است.

سگی هستم زبان بسته ، خمیده              كه چـوپان­ش زبان­ش را بریده،

سگی كـــو عو كند، لـــكن نفهمند               كه گرگی در لباس میش دیده.

سعید حاجی زاده.

 مرداد 1388.

مدتی پیش توی ایستگاه BRT بودم. توی صف ایستاده بودم و صف كم كم جلو می رفت و ملت سوار می شدند. درست وقتی نوبت به من رسید اتوبوس پر شد و من ایستادم برای اتوبوس بعدی. در اتوبوس بسته شد و من دستی را دیدم كه آرام رفت توی جیب كت یكی دیگر. اول برای چند لحظه متعجبانه نگاه كردم و اما تا خواستم حركتی كنم اتوبوس حركت كرد. من می دانستم كه تا ایستگاه بعدی جیب این آقا توی شلوغی BRT زده خواهد شد و اما هیچ راهی نداشتم كه به او بگویم. اتفاق جالب تر این بود كه باور م هم نمی شد كه منی كه می دانم كسی دست ش را كرده توی جیب دیگری هیچ كاری ازم بر نمی آید. از وجود این اطلاعات به درد نخور توی سرم تعجب كرده بودم.

حكایت امروز ماست. امروز كه خیلی چیزها را می دانم و حتا باور كردن این كه خیلی ها حرف م را نمی فهمند برای م سخت است. امروز كه از هجوم این اطلاعات به درد نخور گیر كرده ام. چت زده ام. كپ كرده ام. خرد شده ام. انگار لال و افلیجی كه شاهد جنایتی عظیم بوده و اما این اطلاعات ش تنها درون خودش می چرخند و راهی برای بیرون ریختن شان نیست. به قول دوستی، انگار همیشه چشم در چشم قاتلی راه رفتن.

این روزها عجیب هوای "پدر مادر ما متهمیم" را استشمام می كنم. منتها نسخه ی سیاسی-مذهبی اش را.

چند تایی جمع شدیم و با شعار انرژی هسته ای حق مسلم ماست و اینها، بنا را گذاشتیم بر شوخی و خنده. کانسپتش مال ملا بود. سوم نظری بودیم و ارشد دبیرستان؛ بقیه ی بچه های  دبیرستان هم جمع شدند. حلقه ی بزرگی درست شد، دور تا دور  پژوهشگاه را گرفته بودیم. شوخی بود دیگر. مسخره بازی. آخرش " ای شاه خائن" هم خواندیم.

چند وقت پیش  بچه ها، جلوی سردر جمع شدند، تریبون منطقه آزاد را قل دادند بیرون. خودشان را هم. نه "برخی عناصر" بودند و نه "معلوم الحال". بچه های خودمان بودند. شعار "نصر من الله" هم خواندند. شوخی هم نبود.

یکی سیگار می کشد، یکی انتخابات را تحریم می کند، دیگری تیشرت چه گوارا می پوشد...بچه ها بزرگ می شوند، ‌و می خواهند به طرق مختلف، خودشان را متفاوت از دیگران نشان دهند. بچه ها تند تند بزرگ می شوند. همه شان هم، متاسفانه، مثل هم هستند.

ما هنوز کاملن بچه ایم، بحمدالله علاقه ای هم به بزرگ شدن و روشنفکر شدن نداریم. بچه هم که زدن ندارد.

پ.ن: وطن(×4)، تو سبزِ جاودان بمان...

(قسمتی است از آلبوم  "خورشید آرزو"ی همایون شجریان که اول بار علیرضای طاهری توصیه کرد.)

قطره قطره بوی خون آید ز دور

غزه غزه خون شده صحرای طور

بمب ها از آسمان انداختند

کودک از پیر و جوان نشناختند

ای بزرگان عرب ای کوفیان

رد شدید این بار هم در امتحان

کارهاتان گشته یکسر ضد دین

لعنت الله علیکم اجمعین

ای که دعوای حقوق این بشر

گشته ورد محفلت شام و سحر

ای همه امنیت شورایتان

بسته بر پوتین اسرائیلتان

چون که وقت کارتان آمد پدید

چشمتان جز قدرت و دنیا ندید

ساقی امشب باده از بالا بریز

باده از خم خانه مولا بریز(1)

باده فرزند زهرا نینواست

خون او فرمانده کل قواست

ریز تو آن باده خون رنگ را

تا بشوید ظلم و کین و ننگ را

بسم الله.

از بچگی عادت داشت. استکان کمر باریک چای، که روی کمرش هم دو تا خط طلایی دور می زد و لبه اش هم، همان جایی که با لبش چایی را آرام مزه مزه می کرد، طلایی بود. و چای که تمام می شد، عادت داشت ته استکان را نگاه کند. تفاله های چای را. و تفاسیری که داشتند؛ اغلب، مهمانی قرار بود برایشان بیاید. و مهمان یا قد دراز بود و یا چاق. مهمان متناسب در کار نبود. مهمان متناسب در چای نبود.

به هر حال، برایشان مهمان نمی آمد، نه چاق و نه لاغر. چای های صبح، قبل از مدرسه رفتن، همیشه دروغگو بودند. تفاله های چاق و لاغر به خانه شان نمی آمدند. هنوز هم به خانه اش نمی آیند. هرچند، خانه داریم تا خانه، و چای داریم تا چای، اما تفاله همان است که بود.

با چندتا از بچه های آتلیه ی 2، توی قهوه خانه ی جمع و جور روستای ماسوله نشسته بود. بیرون، جنگل بود و مه و آسمان، که خورشیدش ساعتی بود غروب کرده بود. خدا، از آن بالا توی قهوه خانه را نگاه می کرد. پیرمردهای روستایی و جوان های غریبه را که به اندازه ی پیرمردها برایش آشنا نبودند. اما او باز هم خدا را ندید...به جای خدا، باز هم ته استکان چای را نگاه می کرد. باز هم به تفاله تفأل می زد.

چند روز بعد، اینبار توی تریای دانشگاه نشسته بود. لیوانِ کاغذیِ چایِ کیسه ای را بالا برد و تهش را نگاه کرد. یارو هم، که روبرویش نشسته بود، ته لیوان نسکافه اش را نگاه می کرد. هیچکدام توی لیوان دیگری نبودند. نمی دانست توی لیوان یارو چه بود، اما، توی لیوان او، لا به لای گرده های ریز ته مانده، خیلی چیزها بود، از پلاک شهرداری که کنار در آتلیه ی 2 کوفته بود گرفته تا پلاک ها و آتلیه ها و تفاله ها. همه ی این ها بود، اما یارو نبود.  

{{...بدان با هر تصمیمی که می گیری محدودیتها، آزادی ها، دلگرمی ها، غصه ها و  الگو هایی برای تمام بشریت وضع می کنی و می آفرینی! پس؛ به ازای هریک از آنها، مسئولی.}}